काठमाडौं । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण पर्व नाग पञ्चमी आज देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ । प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नाग पञ्चमीका अवसरमा घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने, नागस्थान तथा शिवालयमा पुगेर पूजा–आराधना गर्ने र नाग देवतालाई दूध, दही, अक्षता, फूल तथा दूबो अर्पण गर्ने परम्परा छ ।

पञ्चमी तिथि आज साँझसम्म रहने र त्यसपछि षष्ठी तिथि प्रारम्भ हुने पञ्चाङ्गसम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ ।

किन गरिन्छ नागको पूजा ?

सनातन धार्मिक परम्परामा नागलाई शक्तिशाली तथा पवित्र जीवका रूपमा सम्मान गरिन्छ । नाग पञ्चमीका दिन नागको पूजा गर्दा घरपरिवारलाई सर्पदंश, आगलागी, चट्याङ तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिबाट सुरक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ । नागलाई वर्षा, उर्वरता र भूमिसँग जोडेर हेर्ने परम्परा पनि नेपाली समाजमा रहँदै आएको छ ।

नाग पञ्चमीमा विशेषगरी अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी अष्टनागको स्मरण तथा पूजा गर्ने परम्परा छ । नागको चित्र घरको मूलढोकामाथि टाँस्दा परिवारमा सुख, शान्ति र सुरक्षा कायम हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ ।

नागस्थान र शिवालयमा विशेष पूजा

नाग पञ्चमीका दिन काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह, विभिन्न नागस्थान, नागदह, कुण्ड तथा शिवालयमा विशेष पूजा तथा दर्शन गर्ने चलन छ । भक्तजनले नाग देवताको पूजा गरी परिवारको सुख, समृद्धि र स्वास्थ्यको कामना गर्ने गर्छन् । नागलाई भगवान् शिवसँग समेत जोडेर हेर्ने भएकाले शिवालयमा पनि यस दिन विशेष श्रद्धा देखाइन्छ ।

धार्मिक पर्वसँगै पर्यावरण संरक्षणको सन्देश

नाग पञ्चमी केवल धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई प्रकृति र जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने सन्देश दिने पर्वका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । सर्पहरू पारिस्थितिक प्रणालीका महत्वपूर्ण जीव हुन् । उनीहरूले मुसा तथा अन्य साना जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्, जसले कृषि प्रणाली र प्राकृतिक सन्तुलनमा समेत भूमिका खेल्छ ।

त्यसैले नाग पञ्चमीको अवसरमा सर्पलाई पूजा गर्ने मात्र होइन, सर्प तथा अन्य वन्यजन्तुलाई अनावश्यक रूपमा मार्न नहुने, उनीहरूको बासस्थान नष्ट गर्न नहुने र मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्व कायम गर्नुपर्ने सन्देश पनि प्रवाह गर्न आवश्यक छ । नाग पञ्चमीले मानिसबाहेक अन्य जीवजन्तुको पनि प्रकृतिमा महत्वपूर्ण स्थान रहेको स्मरण गराउँछ ।

सर्प देखिएमा नमारौँ

वर्षायाममा सर्पहरू आफ्नो बासस्थानबाट बाहिर निस्कने सम्भावना बढी हुन्छ । यस्तो अवस्थामा सर्प घर, बस्ती वा खेतबारीमा देखिएमा डराएर मार्नुको सट्टा सुरक्षित दूरी कायम गरी सम्बन्धित उद्धारकर्ता वा स्थानीय निकायलाई खबर गर्नु उचित हुन्छ ।

नाग पञ्चमीको मूल भावना प्रकृतिप्रति सम्मान, जीवप्रति करुणा र मानिस तथा वातावरणबीचको सन्तुलन कायम गर्नु पनि हो । धार्मिक आस्थालाई संरक्षणसँग जोड्दै पर्व मनाउन सके नाग पञ्चमीको सांस्कृतिक महत्व अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।